Uzun saatler boyunca çalışan, işe gidip gelmek için saatlerini yolda geçiren, düşük ücretle yaşamını sürdürmeye çalışan emekçi için izin günü çoğu zaman bir yerlere gitmek, yeni bir şey görmek ya da kültürel bir etkinliğe katılmak anlamına gelmiyor; bazen yalnızca uyumak ve bir sonraki vardiyaya kadar bedeni toparlamaya çalışmak anlamına geliyor.

Tatil ise bambaşka bir mesele. Denize girmek, birkaç gün başka bir yere gitmek, doğayla baş başa kalmak ya da yalnızca çalışmadan geçirilen birkaç gün, kışın bile... Ancak bunların hepsi giderek daha fazla paraya bağlı hale geliyor. Ücretler yaşam maliyetleri karşısında erirken ulaşım, konaklama ve temel ihtiyaçların pahalılaşması, tatili emekçiler açısından bir hak olmaktan çıkarıp satın alınabilen bir hizmete dönüştürüyor. Bursa’da bir işçinin Uludağ’a çıkması, Mudanya’da birkaç gün geçirmesi ya da ailesiyle birlikte bir hafta sonu planlaması bile çoğu zaman bütçe hesabı gerektiriyor. Tatil, işçiler için ya ulaşılması giderek zorlaşan bir hayale ya da tatil kredileriyle borç defterini daha da kabartıp kış aylarının stresini şimdiden satın almaya dönüşüyor.

Ki Bursa kış tatili için de zenginlerin vazgeçilmez merkezi. Ama birçok Bursalı işçi ve emekçi bir kere bile o kayak merkezlerine gidememiştir, zenginlerin tatil kaçamağı yaptığı kayak merkezlerini televizyonlardan izlemiştir.

Bursa’daki gıda fabrikalarında çalışan işçiler için yıllık izinlerin nasıl kullanıldığı da bu tabloyu açıkça gösteriyor. İşçilerin bir bölümü yıllık izinlerini hasat dönemine denk getiriyor. Çünkü izin günlerinde de çalışarak kış aylarını daha rahat geçirebilmek için para kazanmak zorunda kalıyor. Yıllık izin, dinlenme hakkı olmaktan çıkıp ek gelir elde etmenin bir aracına dönüşüyor. 

Bursa’nın başka fabrikalarında ise yıllık izinlerini yıllarca kullanmayan işçiler var. Bunun nedeni izin yapma olanağının olmaması. Tatil yapamayan işçi, izin günlerini dinlenmek için değil, ileride ortaya çıkabilecek bir hastalık, ailevi sorun ya da başka bir acil durum için biriktiriyor. Böylece yıllık izin, kullanılmadıkça büyüyen ama gerçek bir dinlenmeye dönüşmeyen bir hak olarak kalıyor.

Bursa’daki herhangi bir işçi durağına gidip “Bu yıl tatil yapabilecek misiniz?” diye sorsak, alacağımız cevaplardan biri büyük ihtimalle “En fazla köye giderim” olacaktır. Çünkü köy, konaklama masrafının olmadığı, beslenme giderlerinin daha düşük olduğu, bu nedenle emekçinin bütçesine en az yük getiren seçeneklerden biridir.

Gerçekten bir seçenekten söz edebilir miyiz?

Muğla, Bodrum ya da Antalya gibi denizin berrak olduğu kıyılara gitmenin önündeki en büyük engel, işçilerin hayatlarındaki ekonomik pürüzler. Emekçiler için tatil çoğu zaman seçenekler arasından yapılan özgür bir tercih değil, bütçenin izin verdiği dar bir alana sıkışmak anlamına geliyor.

Oysa dinlenme ve tatil hakkını yalnızca “çalışmadığın gün” olarak tanımlamak mümkün değil. İnsanların nereye gidebildiği, ne yapabildiği ve boş zamanını nasıl geçirebildiği de bu hakkın bir parçası. Bugün bize çoğu zaman başka türlüsü mümkün değilmiş gibi anlatılıyor. Çalışmak, yorulmak, izin gününde bedeni toparlamaya çalışmak ve tatil yapabilmek için yeterince para kazanmayı beklemek… Sanki hayatın değişmez düzeni buymuş gibi.

Peki gerçekten öyle mi?

Biz başka türlüsünü görmedik, duymadık ya da yaşayamadık diye başka türlü bir hayat mümkün değil mi? Bir işçinin izin gününü daha fazla çalışarak geçirmek zorunda kalmadığı, çocukların yaz tatilinin ailenin gelirine göre belirlenmediği, denize girebilmenin ya da doğayla buluşmanın lüks sayılmadığı bir yaşam mümkün olabilir mi?

Tatil hakkında Sovyetler Birliği örneği

Bu soruların yanıtını ararken geçmişteki deneyimlere bakmak, bugünün düzenini doğal ve değişmez kabul etmemek açısından önem taşıyor. Sovyetler Birliği deneyimi de bu açıdan, bütün çelişkileri ve sorunlarıyla birlikte, dinlenme ve tatil hakkının yalnızca bireysel gelire bırakılmadığı bir toplumsal örgütlenme arayışı olarak karşımıza çıkıyor.

Sovyetler Birliği’nde dinlenme hakkı, yalnızca yıllık izin olarak değil; çalışma süresinin sınırlandırılması, ücretli izin, dinlenme evleri, sanatoryumlar, kültür kurumları ve kamusal olanaklarla birlikte ele alındı. Sovyetler Birliği’nde dinlenme hakkı, işçilerin yaşamının ayrılmaz bir parçası olarak kamusal kurumlar ve sosyal politika aracılığıyla örgütlenmeye çalışıldı. 1936 Anayasası işçilerin dinlenme hakkını güvence altına alırken, bu hakkı çalışma süresinin sınırlandırılması, ücretli yıllık izin ve işçilerin yararlanabileceği sanatoryum, dinlenme evi ve kulüpler ağıyla birlikte tanımlıyordu. Dönemin çalışma mevzuatında ise yıllık izin süreleri ve ağır ya da tehlikeli işlerde çalışanlara tanınan ek izinler ayrıca düzenleniyordu.

Dolayısıyla tatil, yalnızca geliri yüksek olanların satın alabildiği bir ayrıcalık olarak değil, çalışanların ücret kaybına uğramadan yararlanabildiği sosyal bir hak olarak ele alınıyordu.

Bu hakkın önemli bir boyutu da işçilerin tatili nasıl geçireceğinin yalnızca bireysel olanaklarına bırakılmamasıydı. Özellikle ağır ve tehlikeli işlerde çalışan işçilerin sanatoryumlardan yararlanmasına öncelik veriliyor; burada doktor gözetiminde dinlenme, fiziksel egzersiz ve beslenme programları uygulanıyordu. Daha kısa ve sakin bir tatil isteyen işçiler ise göl ve nehir çevrelerindeki dinlenme evlerinde kalabiliyordu.

Böylece tatil hakkı, yalnızca “kaç gün izin verildiği” meselesi değil, işçilerin bu izni gerçekten kullanabilmesini sağlayacak kamusal olanakların yaratılmasıyla birlikte düşünülüyordu.

Tatil anlayışı çocukları da kapsıyordu. Sovyetler Birliği’nde çocuklar için kurulan öncü kamplarında milyonlarca çocuk yaz aylarını spor, eğitim ve çeşitli etkinliklerle geçiriyordu. 1960 ve 1970’li yıllarda ülkedeki yaklaşık 40 bin öncü kampında toplam 10 milyon çocuğun tatil yaptığı belirtilmektedir. Bu yönüyle Sovyetler’de tatil, işçinin sağlığını koruyan, ailesini ve çocuklarını kapsayan, kamusal kaynaklarla desteklenen toplumsal bir hak olarak örgütlenmeye çalışılıyordu.

Bugün Bursa’da işçinin yıllık izninde çalışmak zorunda kaldığı, izin günlerini biriktirip ancak hastalık ya da başka bir zorunluluk halinde kullanabildiği, tatil yapabilmek için borçlanmayı göze aldığı bir düzende Sovyetler Birliği deneyimi bize hazır bir model sunmuyor. Ancak önemli bir soruyu yeniden düşünmemizi sağlıyor: Dinlenmek ve tatil yapmak, yalnızca yeterince parası olanların ulaşabileceği bir ayrıcalık mı olmalı? Yoksa işçinin, çalışmanın dışında da insan olarak var olabilmesi için toplum tarafından güvence altına alınması gereken bir hak mı?

Çünkü emekçilerin yalnızca ne kadar çalıştığı değil, çalışmanın dışında nasıl bir hayat yaşayabildiği de sınıfsal bir mesele.

Fotoğraf: Pexels