Annem, anneanneme dokuz yıl boyunca baktı. Anneannem demans hastasıydı. Hastalığın ilerlemesiyle birlikte gündelik ihtiyaçlarını tek başına karşılayamaz, kendi hayatını sürdüremez hale geldi. Dokuz yıl boyunca annemin hayatı da büyük ölçüde bu bakım ihtiyacının çevresinde şekillendi. Tatile gidemedi, geceyi evinden uzakta geçiremedi. Bir yere gidecek olsa geride bıraktığı insanın ihtiyaçlarını, dönüş saatini, olası aksilikleri düşünmek zorundaydı.

Anneannemin yaşayan beş çocuğu vardı. Annemin dört kardeşi daha. Ama annem duldu, yalnız yaşıyordu ve belli ki bakım sorumluluğunu üstlenmek için en müsait kişi olarak görülmüştü. Ailenin bu konuda açıkça verilmiş bir kararı, üzerinde konuşulmuş bir iş bölümü olduğunu hatırlamıyorum. Zamanla kendiliğinden oluşmuş gibi görünen bir düzen vardı: Annem bakacaktı.

Biz de bu süreçte elimizden gelen desteği verdik. Anneannemi hastaneye götürdük, özellikle Covid döneminde alışverişlerini yaptık, maddi katkıda bulunduk. Ben zaman zaman anneannemi birkaç günlüğüne yanıma alarak annemin dinlenmesini sağlamaya çalıştım. Akrabalarımızla ilişkilerimiz de bu süreçte her zaman kolay olmadı. Annemin kardeşleriyle kötü olmak istemediği için söyleyemediklerini çoğu zaman ben dile getirdim. Bunun bedelini de bazı akrabalık ilişkilerimin bozulmasıyla ödedim.

Yine de bakımın asıl sorumluluğu annemin üzerindeydi.

Annem bu bakım karşılığında çok cüzi bir evde bakım desteği alıyordu. Aile de bu miktarı yeterli görüyordu. Annem hayatı boyunca yoksullukla mücadele etmiş bir kadın. Dolayısıyla aldığı bu parayı başlangıçta bir karşılık, hatta belki de önemli bir destek olarak değerlendirdi. Kardeşlerini suçlamayı kendisine hak görmedi.

Bakım ilişkisini tarif etmek

Annem zaman zaman bakım yükünün ağırlığından yakınıyor, öfkeleniyor, yoruluyordu. Ancak bu öfke çoğunlukla kardeşlerine değil, onların eşlerine yöneliyordu. Çünkü annemin zihninde de bakımın kadınlara ait bir sorumluluk olduğuna ilişkin güçlü bir kabul vardı. Dayılarımın eşlerinin bu sorumluluğu üstlenmemesini sorguluyor, kardeşlerinin bakım işinin dışında kalmasını ise aynı açıklıkla sorgulamıyordu.

Burada yalnızca bizim ailenin hikayesinden söz etmiyorum. Toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl içselleştirildiğini, kadınların kendi hayatlarını sınırlayan düzenin yeniden üretimine nasıl katılabildiğini de görebilmemiz için yazıyorum. Kadınlar bazen kendilerine yüklenen sorumluluğu sorgulamak yerine, o sorumluluğu paylaşmayan başka kadınları suçlayabiliyor. Böylece bakımın kadınlara ait olduğu düşüncesi, yalnızca erkeklerin beklentisi olarak değil, kadınların birbirleriyle kurdukları ilişkiler içinde de varlığını sürdürüyor.

Bakım ilişkisini yalnızca sevgi ve fedakarlık üzerinden tarif etmek mümkün değil. Annemle anneannemin geçmişte çatışmalı bir ilişkisi vardı. Aralarında birikmiş kırgınlıklar ve öfkeler bulunuyordu. Dolayısıyla dokuz yıllık bakım sürecini iki kadın arasındaki koşulsuz sevginin hikayesi olarak anlatamam. Bazen sevgi, bazen sorumluluk, bazen alışkanlık, bazen de başka türlü davranmanın mümkün olmadığına ilişkin bir kabulleniş vardı. Bir insanın bakımını üstlenmek, onunla geçmişte yaşananları ortadan kaldırmıyor. Bakım verenin kendi duygularını, ihtiyaçlarını ve geçmişini de görünmez kılmıyor.

Bu bir fedakarlık hikayesi değil

UN Women'ın 28 Ekim 2026 tarihli Uluslararası Bakım ve Destek Günü açıklamasında paylaşılan veriler, bu hikayenin münferit olmadığını gösteriyor. Uluslararası Çalışma Örgütü verilerine dayanan açıklamaya göre dünya genelinde ücretsiz bakım emeğinin dörtte üçünden fazlasını kadınlar üstleniyor. Bakım sorumlulukları nedeniyle işgücünün dışında kalan kadınların sayısı yaklaşık 708 milyon. Aynı nedenle işgücünün dışında kalan erkeklerin sayısı ise 40 milyon.

Bu rakamlar bize yalnızca kadınların erkeklerden daha fazla ev işi yaptığını anlatmıyor. Bakım sorumluluğunun kadınların çalışma hayatına katılımını, gelir elde etme olanaklarını, sosyal güvencelerini ve geleceklerini nasıl etkilediğini de gösteriyor.

Bir kadın, yaşlı bir yakınına bakabilmek için işini bırakabilir, çalışma saatlerini azaltabilir, kendi eğitimini veya kariyerini erteleyebilir. Arkadaşlarıyla görüşmekten, seyahat etmekten, dinlenmekten vazgeçebilir. Üstelik bu kayıpların önemli bir bölümü ekonomik hesaplamalarda görünmez kalır.

Oysa yemek hazırlamak, ilaç takibini yapmak, hastaneye götürmek, gece uyanmak, güvenliği sağlamak, hastalığın ilerlemesini takip etmek ve bir insanın gündelik yaşamını sürdürebilmesi için sürekli hazır bulunmak emektir. Bu sorumluluğun günün hangi saatinde başlayıp biteceği belli değildir. Bakım veren kadın dinlenmek, kendine zaman ayırmak için bile bakımın nasıl sürdürüleceğini düşünmek zorundadır.

Bakımın aile içinde çözülmesi gerektiği düşüncesi de bu görünmezliği güçlendiriyor. Kamusal bakım hizmetleri yetersiz olduğunda, aile kendi kaynaklarıyla bu ihtiyacı karşılamaya çalışıyor. Ailenin kaynakları sınırlıysa bu sorumluluk çoğu zaman kadınlara devrediliyor. Böylece devletin ve sosyal politikaların üstlenmesi gereken bir sorumluluk, kadınların kişisel fedakarlığına dönüşüyor. Kapitalist düzende bakımın maliyetinin emekçi ailelere bırakılması, bu ailelerdeki kadınların ücretsiz emeğine dayanır. Bakım hizmetlerini satın alabilecek geliri olmayan kadınlar için bu durum, kendi hayatlarından daha fazla vazgeçmek anlamına gelir.

Kamusal bakım hizmetlerinin yetersizliği ile bakımın kadın işi sayılması birbirini besliyor. Bu iş bölümü, kadınların ve erkeklerin aile içinde neyi kendi sorumluluğu olarak gördüğünü de şekillendiriyor. Annemin hikayesindeki kabulleniş ve öfkeyi de bu toplumsal ilişkiler içinde anlamak gerekiyor.

Mesele, bir kadının diğer kadının bakım yükünü devralması değil. Mesele, bakım sorumluluğunun aile içinde ve toplumda adil biçimde paylaşılması. Bunun için bakımın yalnızca ailelerin imkanlarına bırakılmaması; ücretsiz, erişilebilir ve nitelikli kamusal bakım hizmetleriyle toplumsal bir sorumluluk olarak örgütlenmesi gerekiyor.

Annemin emeğine hakkını teslim etmek istiyorum. Fakat bunu onu fedakarlığın, sabrın ve koşulsuz sevginin sembolü haline getirerek yapmak istemiyorum. Çünkü kadınların hayatlarından vazgeçmelerini yücelten her anlatı, istemeden de olsa bu vazgeçişi olağanlaştırabiliyor.

Annemin bakım verdiği yıllarda kendi hayatından neleri eksilttiğini görüyorum. Üstelik onun bu sorumluluğu üstlenmesini kolaylaştıran şeylerden biri de hayatı boyunca yoksulluk içinde yaşamış, kendisinden çok şey beklenmesine alışmış olmasıydı. Belki aldığı küçük bir bakım desteğini yeterli görmesi de buradan geliyordu. İnsan bazen kendisine sunulanın az olduğunu, daha fazlasını istemeye hakkı bulunduğunu düşünemiyor.

Bu yazıyı annem gibi milyonlarca kadının hayatından eksilen zamanı, özgürlüğü ve imkanları görünür kılmak için yazıyorum.

Annemin dokuz yılını geri veremem. Ama o dokuz yılın yalnızca bir aile içi fedakarlık hikayesi olarak hatırlanmasına razı değilim. Çünkü onun emeği, görünmeyen milyonlarca kadının emeğiyle aynı toplumsal hikayenin parçası.

*[email protected]

Fotoğraf: Pexels/Canva