“Bana kadın hareketi hakkında o uzun mektubu ne zaman yazacaksın? Aslında tek bir küçük mektup için bile sana yalvarabilirim!”

Bu sözler Rosa Luxemburg’un 1903 yılının ocak ayında Clara Zetkin’e yazdığı bir mektuptan alıntı. Sosyalizme biraz ilgi duyan hemen hemen herkesin bildiği bir isim Rosa Luxemburg. Aynı zamanda kadın hareketinin de sahiplendiği arka çıktığı, 8 Martlarda, 25 Kasımlarda portresi taşınan ve o ünlü “Vardım, varım, var olacağım” sözünün de kadın hareketinin hafızasına kazımış büyük devrimcilerden biri. Döneminde emperyalizme karşı mücadelede ve tartışmalarda adından söz ettirmiş olsa da Luxemburg’u anlatan birçok ikincil kaynak, onun kadın sorunu üzerine çalışmalarının çok sınırlı olduğuna ilişkin bir yorumda bulunuyor. Halbuki Clara Zetkin, Kollontai gibi isimler kadar olmasa da işçi sınıfından kadınların hareketini izleyen ve kadın hareketindeki burjuva akımlarla da mücadele eden bir isim Luxemburg.

“Burjuva akımlarla mücadele” konusu Luxemburg için olduğu kadar Marksist birçok kadının da tartışmalarında odak haline getirdikleri noktalardan biri. Bugün bunu tartışıyor olmamızın temel nedenlerinden biri ise dünyayı değiştirme hedefiyle Marksizme yönelmiş ve bunu kadınların ezilmişliği sorununda kılavuz haline gelmiş kadınların bu mirasının altını çizmek. Çünkü kadın hareketinde dönem dönem hakim olan çeşitli feminist ideolojilerin ortak noktası, bu mirası görmezden gelerek kadınlara ilişkin politika yürütebileceklerin ancak ve ancak feminist olabileceklerini savunması ya da kadınlara dair yürütülen tüm politikaların ancak feminist politika olabileceğini savunması. Bu durum bir yandan Marksist kadınların kadın hareketine etkisini gösterirken bir yandan da Marksizmin ve Marksizmi kuşanmış kadınların düşünce ve pratiklerinin egemen olan tarafından nasıl bozuşturulduğunun bir göstergesi.

Oy sorunu

Şimdi, Rosa Luxemburg’un erişebildiğimiz yazıları ve mektuplarında Marksizmin kadınların ezilmişliği sorununu nasıl ele aldığına ilişkin tartışmalarına bir bakalım.

Luxemburg, kadınların oy hakkına yönelik yürüttüğü tartışmalarda bu hakkın işçi sınıfı açısından nasıl bir öneme sahip olduğunun altını hemen her fırsatta çizdi. Kadınların oy hakkının karşısında alınan tutumları açıkça mahkum eden Luxemburg, kadınların siyasal özgürleşmesinin işçi sınıfının geniş bir parçası olarak mücadeleyi ilerleteceğini söylüyordu. Örneğin, 1902’de Belçika Sosyal Demokratlarının genel oy hakkı çağrısını “bir erkek, bir oy” diye sınırlaması ve liberallerle ittifak uğruna işçi kadınların oy hakkından geçici olarak vazgeçmesi, Rosa Luxemburg açısından kadınların oy hakkının işçi sınıfının oy hakkından ayrılamayacağına dair temel tartışmalardan biriydi:

“Kuşkusuz, Belçikalı yoldaşlarımız kadınlara oy hakkı talebini, erkekler için genel oy hakkını kazandıktan sonra yeniden ileri sürmek üzere ‘şimdilik’ bir yana bıraktıkları konusunda bize güvence verecekler. Ancak, programlarındaki her yemeğin ancak öncekinden sonra yenilebileceği bir yemek listesi olduğu yönündeki anlayış, bütün ülkelerdeki Sosyal Demokrasi için yeni bir şeydir.”

Luxemburg, o dönem Belçika Sosyal Demokratlarının kadınların oy hakkına ilişkin tutumunu “hakkını kullanabilecek toplumsal olgunluğa erişememe” gibi gerekçelendirmesini ise oldukça sert eleştirdi:

“Sanki siyasal olgunluğun hakları kullanmaktan başka bir okulu varmış gibi! Sanki işçi sınıfının erkekleri seçim sandığını sınıf çıkarlarını savunmak için nasıl kullanacaklarını öğrenme sürecinden geçmemişler gibi!”

Luxemburg, kadınların oy hakkına ilişkin yürüttüğü tartışmaları bir cinsiyet karşıtlığına indirgemekten ziyade işçi sınıfının toplamının yönetebilmesinin karşısında gericiliğin örgütlendiği anlardan biri olarak değerlendirdi. Monarşi ve kadınların oy hakkına sahip olmaması sorununu birlikte değerlendiren Luxemburg’a göre bunlar, “halka karşı olan kesimlerin” ya da başka bir ifade ile kapitalist sınıfların en önemli araçlarıydı. Proleter kadınların oy hakkından uzak tutulmaya çalışılması aynı zamanda monarşiye, militarizme, yoksulluğa ve burjuvazinin egemenliğinin kadınlar üzerinde biriktirdiği tüm yüke karşı tehdit olmalarından ileri geliyordu.

Kadınların kurtuluşu ve sınıf mücadelesi

Luxemburg, proleter kadınların siyasal haklarını tartıştığı diğer yazısında ise burjuvazi sınıfına mensup kadınlar ile proleter kadınlar arasında net bir ayrım yapıyordu. Proleter kadınların siyasal haklarının bir gereksinme olduğunu şu sözlerle açıklıyordu: “Çünkü erkek proleterlerle aynı ekonomik işlevleri yerine getirmekte, aynı biçimde sermayeye kölelik etmekte, devlet de ona fark gözetmeden davranmakta; kanını emmekte ve ezmektedir. Çıkarları aynıdır ve savunmak için aynı silahları kuşanır. Siyasal talepleri, sömürülen sınıfı sömürücülerinden ayıran toplumsal uçurumun derinliklerine, erkek ile kadın arasındaki karşıtlığa değil, emek ile sermaye arasındaki karşıtlığa kök salmıştır.”

Kadın haklarının burjuva savunucularının, siyasi yaşamda rol üstlenmek için siyasal hakları talep ettiğini söyleyen Luxemburg, proleter kadınların yasal düzenlemelerle yetinemeyeceğini vurguluyordu. Bu kısım özellikle Luxemburg’un burjuva kadınları tanımlarken kullandığı ifadelerle de birleştirince daha anlaşılır oluyor. Luxemburg, kapitalist sistem içinde burjuva kadınların, kendisi işi olan bir azınlığı dışarıda bıraktığını belirtiyor, toplumda birer asalak olduklarını vurguluyordu. Hatta “asalakların asalağı” gibi bir vurgu da yapıyordu. Bunun nedeni, burjuva kadınların burjuva erkeklerinin proleteryanın tamamından sömürerek elde ettiği artık değerin ortaklaşa tüketicisi olmasından ileri geliyordu.

Kadınların oy hakkını savunan belli burjuva kadınlar olsa da burjuva kadınların oy hakkı da dahil olmak üzere sınıf egemenliğini tehdit eden her ileri adıma karşı nasıl tutum almak zorunda olduklarını vurgulayan Luxemburg, Paris Komünü’ne dönük saldırıların burjuva kadınlar tarafından nasıl karşılandığını şöyle anlatıyordu:

“1871' de, Paris' te, Komün'ün kahraman işçileri makineli tüfeklerle yenilgiye uğratılırlarken, burjuvazinin gözü dönmüş kadınları, bastırılan proletaryadan kanlı öç almakta hayvansı erkeklerini bile geride bırakmışlardı. Mülk sahibi sınıfların kadınları, toplumsal olarak işe yaramayan varlıkları için gerekli araçları dolaylı olarak aldıkları emekçilerin sömürülmesini ve köleleştirilmesini hep şiddetle savunageldiler.”

Luxemburg’un burjuva kadınlara dönük tartışmaları, kadının ezilmişliği sorununun temellerine yani üretim ilişkilerine işaret ederken bir yandan da dönemin feminist düşüncesine karşı da eleştirilerini ortaya koyuyordu. Burjuva kadının -burjuva erkeğin de- bırakalım toplumsal imtiyazlarını ya da statüsünü, yaşamının işçi kadınların ve erkeklerin sömürüsünün devamlılığına bağlı olması proleter kadınlarla son kertede birleşebilmesinin imkansız olduğunu ortaya koyuyordu. Keza Luxemburg, dönemin feminist hareketi Sufrajetlere dönük tartışmalarını da bunun üzerinden kurmuştu:

“Rahatı yerinde burjuva kadınları arasında kadınların eşitliği çağrısında bulunanlar da maddi kökleri olmayan güçsüz birtakım kümelerin saf ideolojisi, erkek ile kadın arasındaki karşıtlığın bir hayaleti, bir gariplikten başka bir şey değildir. Yani aslında Sufrajet hareketin doğası, bizatihi maskaralıktır.”

Dünyanın çeşitli ülkelerinde -İngiltere, Amerika gibi- burjuva kadınlar ve proleter kadınlar oy hakkına yönelik birlikte mücadele etmiş olsa da tarih tam da Luxemburg’un tartıştığı gibi bir sonuç ortaya çıkarttı. Burjuva kadınlar sınıfsal pozisyonlarının koşullarını sağladığı siyasal yönetime katılma kabileyetlerini, yani işçi sınıfının sömürüsü üzerinde söz sahibi olabilme kabiliyetini garanti altına aldıktan hemen sonra proleter kadınlara sırtlarını dönerek, soluğu burjuva erkeklerinin yanında aldılar.

Sınıf mücadelesi olmadan eşitlik mümkün mü?

Rosa Luxemburg’un kadınların ezilmişliği sorununa ilişkin yazdığı yazılardan belki de sınırlı bir kısmına erişebiliyoruz. Ancak yine de tüm tartışmaları, Marksizmin bugün içinde yaşadığımız sistemi ve kadınların ezilmişliği sorununun da bu sistemin bir parçası olarak kavranması açısından Luxemburg’un yazıları yeniden okunarak tartışılması gereken nitelikte.

Sonuç olarak, Luxemburg burjuva kadınların sınıfsal pozisyonlarını ve neden işçi sınıfının tamamının karşısında yer aldıklarını açıklarken bir yandan da kadınların toplumsal konumlarına ilişkin açıklamaların ve tartışmaların sınıf perspektifiyle neden yürütülmesi gerektiğini de vurguladı. Kendi hayatını ve mücadelesini de kadın ve erkek işçilerin çıkarlarının ayrı olmadığı, her cinsiyetin eşit ve özgür bir biçimde yaşayabilmesinin tek yolunun da Marksizmden geçtiğini bilerek yaşadı ve yürüttü.

Kaynaklar:
Anderson B.A., Hudis P. (2013). Rosa Luxemburg Kitabı Seçme Yazılar. (Çev. Sayan, T.). Dipnot Yayınları.
Adler G., Hudis P., Laschitza A. (Ed.). (2013). The Letters of Rosa Luxemburg. (Çev. Shiver G.). Verso

Fotoğraf: X-angel/ Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)